Βλάπτεται η ψυχική υγεία του παιδιού μου μέσω της καραντίνας;

Με βάση τα νέα δεδομένα που επικρατούν τους τελευταίους μήνες λόγω του κορονοϊού η καθημερινότητα μας έχει αλλάξει αρκετά. Όλοι καλούμαστε να εφαρμόσουμε τα βασικά προληπτικά μέτρα προστασίας, για την αποφυγή της διασποράς του ιού.

Για να παραμείνουμε ασφαλείς, λοιπόν:

  • Μένουμε σπίτι
  • Κρατάμε αποστάσεις
  • Πλένουμε τα χέρια συχνά
  • Φοράμε μάσκες

Βλάπτεται η ψυχική υγεία του παιδιού μου μέσω της καραντίνας με όλα τα περιοριστικά μέτρα;

Γενικότερα, η επιστημονική κοινότητα μελετά τις επιπτώσεις που ενδέχεται να έχει η  κρίση αυτή όχι μόνο σε υγειονομικό, οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο, αλλά και στον ευρύτερο τομέα της ψυχικής υγείας. Η κατάσταση είναι για όλους μας πρωτόγνωρη και επομένως, οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις είναι ακόμα άγνωστες σε όλους τους τομείς. Όσον αφορά συγκεκριμένα την ψυχική υγεία, οι επιστήμονες ανησυχούν ιδιαίτερα για τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει η ριζική αλλαγή της καθημερινότητας όλων μας  στην ψυχοκοινωνική εξέλιξη των παιδιών. 

Οι προβληματισμοί των ειδικών

Ενδεικτικά αναφέρονται παρακάτω κάποιοι προβληματισμοί των ειδικών σχετικά με την τήρηση κοινωνικής απόστασης, της χρήσης μάσκας και του περιορισμού κοινωνικών επαφών.

Όσον αφορά την οδηγία των γιατρών για κοινωνική απόσταση μία βασική ανησυχία των ειδικών αφορά το κατά πόσο θα μπορούσε να έχει μακροπρόθεσμες επιπτώσεις και δηλ. το μέτρο να δημιουργεί όχι μόνο χωρική αλλά και συναισθηματική απόσταση του παιδιού από τους συνανθρώπους του. 

Συγκεκριμένα ανησυχούν, αν το μέτρο αυτό δημιουργεί όχι μόνο χωρική, αλλά και συναισθηματική απόσταση του παιδιού από τους συνανθρώπους του. Ένα από τα ερωτήματα που απασχολεί τους ειδικούς είναι, κατά πόσο εισπράττει το παιδί το μήνυμα ότι οποιοσδήποτε έρχεται κοντά του μπορεί να τον βλάψει, αφού μπορεί να είναι φορέας του ιού. Επίσης, οι μειωμένες κοινωνικές επαφές  λόγω της καραντίνας στερούν στα παιδιά πολλές κοινωνικές  εμπειρίες και ευκαιρίες λεκτικής και μην λεκτικής επικοινωνίας.

Η καραντίνα επίσης, σημαίνει απώλεια της γνωστής και δομημένης καθημερινότητας όλης της οικογένειας, καθώς και των παιδιών, η οποία τους προσέφερε ασφάλεια, σιγουριά και αίσθηση ταυτότητας. Η ανατροπή αυτής της γνωστής, προβλέψιμης καθημερινότητας προκαλεί σίγουρα μια σύγχυση στα παιδιά, με άγνωστες, ακόμα, συνέπειες. 

Όλα τα παραπάνω ενδέχεται να έχουν  πολύ σημαντικές επιπτώσεις στην ψυχοσυναισθηματική εξέλιξη του παιδιού, στον τρόπο που ερμηνεύει τους ανθρώπους και γενικά τον κόσμο γύρω του και αναμφισβήτητα στις κοινωνικές του σχέσεις. 

Η χρήση μάσκας από όλους, ακόμα και από  τα παιδιά, είναι επίσης ένα θέμα που απασχολεί ειδικούς, γονείς και εκπαιδευτικούς, σχετικά με το πόσο βλαβερή θα μπορούσε να είναι για την συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών και ποιες αρνητικές επιπτώσεις θα μπορούσε να έχει στην ψυχική τους υγεία. 

Αφού η μάσκα καλύπτει ένα μεγάλο μέρος του προσώπου ενός ατόμου, τα παιδιά θα έχουν πολύ λιγότερες ευκαιρίες να παρατηρήσουν, τουλάχιστον στο εξω – οικογενειακό περιβάλλον, τις μη – λεκτικές  εκδηλώσεις συναισθημάτων στα πρόσωπα των ανθρώπων που συναναστρέφονται. Το γεγονός αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μειωθεί η ανάπτυξη των λεγόμενων «νευρώνων – καθρεφτών», μία ομάδα νευρικών κυττάρων που μας επιτρέπει να μπούμε στη θέση του άλλου και να αντιληφθούμε τα συναισθήματά του, προϋποθέσεις δηλαδή για την ενσυναίσθηση, την ψυχολογική ταύτιση και της αλληλεγγύης με τους άλλους.

Επίσης, όλα τα παραπάνω δημιουργούν σκέψεις, όπως «κινδυνεύω», «η απειλή είναι παντού», «πρέπει να είμαι πάντα σε επιφυλακή για να προστατευτώ». Ακόμα, αν για παράδειγμα το παιδί ή ένα μέλος της οικογένειας τελικά νοσήσει παρά τις προσπάθειες προφύλαξης, μπορεί να κατακλύζεται από σκέψεις απελπισίας όπως  «τελικά, δεν μπορώ να κάνω τίποτα για να σωθώ».

Έχει παρατηρηθεί επίσης, ότι πολλά παιδιά έχουν αποκτήσει μία φοβία με τον ιό και εμφανίζουν εμμονικές συμπεριφορές, όπως να πλένουν τα χέρια τους συνέχεια, να αρνούνται να βγουν έξω, να θέλουν να βλέπουν ειδήσεις για να δουν πόσα «κρούσματα» υπάρχουν και να πανικοβάλλονται όταν τους πέφτει η μάσκα ή όταν τους πλησιάζει κάποιος. 

Όλα τα παραπάνω έχουν ανησυχήσει ειδικούς, γονείς και εκπαιδευτικούς, οι οποίοι αναζητούν τρόπους με τους οποίους μπορούν να περιορίσουν τις δυσμενείς επιπτώσεις στην ψυχική υγεία που ενδέχεται να έχουν τα μέτρα για την προστασία της δημόσιας υγείας.  

Σίγουρα αυτή η κρίση θα έχει επιπτώσεις σε όλους μας και σε πάρα πολλούς τομείς, αλλά όλοι οι άνθρωποι, ακόμα και τα παιδιά, διαθέτουμε ταυτόχρονα και μηχανισμούς αντιμετώπισης και διαχείρισης κρίσεων. Επίσης, όσον αφορά την ψυχική υγεία των παιδιών, οι γονείς έχουν πολλές δυνατότητες να συμβάλλουν στην ψυχική ισορροπία τους και να περιορίσουν σε πολύ μεγάλο βαθμό  δυσμενείς επιπτώσεις της καραντίνας στην ψυχική υγεία τους.

Τι είναι «Συναισθηματική ανθεκτικότητα» (resilience);

Ενθαρρυντικό είναι το γεγονός ότι όλοι οι άνθρωποι, ακόμα και τα παιδιά, διαθέτουν  μηχανισμούς προστασίας, οι οποίοι τους προστατεύουν κατά ένα μεγάλο μέρος από ψυχικά τραύματα. Τέτοιοι μηχανισμοί  είναι η λεγόμενη «Συναισθηματική ανθεκτικότητα» (resilience) και οι  δυνατότητες προσαρμογής σε καινούρια δεδομένα.

Στην επιστημονική έρευνα έχει αποδειχτεί επανειλημμένα, ότι τα παιδιά έχουν μεγάλη συναισθηματική ανθεκτικότητα και διαθέτουν ισχυρές δυνατότητες προσαρμογής σε καινούρια δεδομένα και νέες συνθήκες.

Πιο αναλυτικά, τα παιδιά διαθέτουν τους λεγόμενους «εσωτερικούς πόρους», οι οποίοι αποτελούν κινητήριες δυνάμεις για την ψυχική τους υγεία και με τους οποίους καταφέρουν να αντιμετωπίσουν δυσμενείς καταστάσεις και  ακόμα, να τους προστατεύουν από παιδικά τραύματα. Επίσης, έχει αποδειχτεί ερευνητικά, αλλά και πρακτικά, ότι τα παιδιά μπορούν να προσαρμοστούν πολλές φορές πολύ πιο εύκολα και ευέλικτα ακόμα και από τους ενήλικες σε μία νέα πραγματικότητα, χωρίς να υπάρξουν αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική τους ισορροπία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το γεγονός ότι τα παιδιά, τα οποία έχουν αντιμετωπίσει πάρα πολύ σοβαρές  καταστάσεις, όπως πόλεμος, σεισμός, είναι σε πολύ μεγάλο βαθμό σε θέση να ανταπεξέλθουν στην μετέπειτα ζωή τους.  

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;

Σταθερότητα και σωστή μεταφορά μηνυμάτων

Είναι άκρως απαραίτητο, να δείξει έμπρακτα πρώτα από όλα ο ίδιος ο γονέας, ότι εφαρμόζει και υποστηρίζει τα μέτρα προστασίας για την εξάπλωση του ιού. Αυτή η εσωτερική στάση και οι πράξεις του μεταφέρονται στο παιδί, γιατί τα παιδιά αντιλαμβάνονται τον συναισθηματικό τόνο του γονέα πολύ πριν τους μιλήσει και επεξεργαστούν τα όσα άκουσαν. Μόνο με αυτό τον τρόπο, ο γονέας μπορεί να αποτελέσει σωστό πρότυπο μίμησης. 

Οι γονείς  θα πρέπει να εξηγήσουν  με απλά και κατανοητά λόγια, για ποιους λόγους υπάρχουν τα μέτρα προστασίας, γιατί φοράμε μάσκα, πώς τη φοράμε, γιατί θα πρέπει να πλένουμε τα χέρια μας πριν τη φορέσουμε κτλ. Με άλλα λόγια, οι γονείς θα πρέπει να δώσουν το μήνυμα ότι «όλα συζητιούνται», «όλες οι απορίες είναι αποδεκτές», «είμαστε εδώ να κουβεντιάζουμε» και «θα το αντιμετωπίσουμε μαζί». Διατηρώντας αυτή τη στάση, ενδυναμώνουν την συνοχή της οικογένειας και  τις σχέσεις όλων των μελών μεταξύ τους.

Ακόμα, πολύ σημαντικό είναι να μεταφέρουν τα απαραίτητα μηνύματα όχι μόνο με σταθερότητα και συνέπεια, αλλά και με «παιχνιδιάρικο» τρόπο, όπως με παιχνίδια ρόλων (π.χ. το παιδί φορά τη μάσκα στους γονείς, στις κούκλες και τους εξηγεί για ποιο λόγο πρέπει να την φορούν), δίνοντας πρωτοβουλίες στα παιδιά (π.χ. επιλέξτε το χρώμα και το είδος της μάσκας μαζί τους) και δείχνοντας έμπρακτα «τί αλλάζει με τη μάσκα» (π.χ. φυσήξτε ένα φτερό με και χωρίς μάσκα).

Άλλα παιχνίδια, που θα μπορούσαν να είναι εξαιρετικά βοηθητικά, είναι για παράδειγμα το να  φτιάξουν μία μάσκα από χαρτί και να τη βάλουν πάνω στη φωτογραφία ενός αγαπημένου προσώπου. Στόχος αυτού του παιχνιδιού είναι να κατανοήσουν, ότι δεν αλλάζει κάτι με τη μάσκα και ότι το άτομο παραμένει το ίδιο, με ή χωρίς αυτή. Πολλά παιδιά βοηθιόνται επίσης και από τον παραλληλισμό με μάσκες ηρώων, όπως  του spiderman ή του batman και οι γονείς μπορούν να εκμεταλλευτούν το θετικό μήνυμα που μεταφέρουν οι ήρωες αυτοί. Επιπλέον, στην χώρα μας γίνεται προσπάθεια να επιστρατευτούν πολυαγαπημένοι  ήρωες των Ελληνόπουλων (π.χ. ο Καραγκιόζης) για να μεταφέρουν μηνύματα προστασίας και πρόληψης.

Για μία ομαλή μετάβαση σε αυτή τη νέα πραγματικότητα Θα πρέπει από τη μία να φροντίζουν για την σταθερή τήρηση των μέτρων και από την άλλη να δίνεται στα παιδιά η δυνατότητα να έχουν κάποιες επιλογές μέσα σε αυτό το πλαίσιο.  Μπορεί για παράδειγμα το παιδί να επιλέξει τη μάσκα που θα φορά, ακόμα και να την φτιάξει μαζί με τους γονείς του από υφάσματα που του αρέσουν. Επίσης, μπορεί να επιλέξει πού θα γίνει η  καθημερινή εξωτερική βόλτα για σωματική άσκηση. Με αυτή τη δυνατότητα επιλογών που δίνουν οι γονείς, το παιδί νιώθει ότι έχει κάποιον έλεγχο, κάτι που έχει αποδειχθεί ότι  βοηθάει όλους τους ανθρώπους σε  μία περίοδο κρίσης.

Κατάλληλη προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα

Οι γονείς παίζουν πάρα πολύ σημαντικό ρόλο στον  περιορισμό των δυσμενών επιπτώσεων που ενδέχεται να έχουν τα μέτρα προστασίας στην ψυχική υγεία των παιδιών. Καλούνται να καλύψουν το κενό που έχει δημιουργηθεί στα παιδιά με την αλλαγή της καθημερινότητάς τους και να μειώσουν τη σύγχυσή τους. 

Βοηθητικές είναι οι παρακάτω ενέργειες:

  • Τήρηση καθημερινού προγράμματος ρουτίνας με συγκεκριμένες ώρες για μελέτη, χρήση διαδικτύου, αλλά και για βόλτες,  οικογενειακά παιχνίδια, γεύματα με όλη την οικογένεια κ.τ.λ.
  • Συστηματικές κοινωνικές επαφές με αγαπημένα άτομα (π.χ. γιαγιά, παππούς) μέσα από εφαρμογές για βιντεοκλήσεις (π.χ. Skype).
  • Συστηματική σωματική άσκηση σε εξωτερικό χώρο.
  • Ομαδικές οικογενειακές δραστηριότητες (π.χ. ανακαίνιση του σπιτιού, φτιάξιμο κέικ).
  • Ανάθεση νέων αρμοδιοτήτων στα μέλη της οικογένειας (π.χ. εναλλαγή στο πρόσωπο που φτιάχνει κάθε μέρα το πρωινό, που πετάει τα σκουπίδια κ.τ.λ.).

Δεξιότητες επικοινωνίας

Είναι γεγονός, ότι φορώντας τη μάσκα δυσχεραίνεται κατά ένα μέρος η επικοινωνία του παιδιού με τον γονέα, τον εκπαιδευτικό  και γενικότερα με τον συνομιλητή του. Αυτό συμβαίνει επειδή καλύπτονται πολλά μέρη του προσώπου, τα οποία σχετίζονται με τα μη- λεκτικά στοιχεία επικοινωνίας, όπως οι εκφράσεις του στόματος και  το χαμόγελο, αλλά και επειδή επηρεάζονται αρνητικά και κάποια λεκτικά στοιχεία (π.χ. μειώνεται η ένταση της φωνής και δεν ακούει το παιδί αυτό που λέει ο γονιός με την ίδια ένταση).

Σύμφωνα με όσα έχουν επιβεβαιωθεί ερευνητικά (π.χ. σε παιδιά με τύφλωση ή κώφωση), υποθέτουμε πως σύντομα τα παιδιά θα επικεντρωθούν και σε άλλα μη λεκτικά στοιχεία, όπως η έκφραση των ματιών, ο τόνος και η διακύμανση της φωνής, η στάση του σώματος, έτσι ώστε να αναπληρώσουν κατά ένα μέρος τα στοιχεία στα οποία δεν έχουν πρόσβαση λόγω της μάσκας. 

Το ίδιο υποθέτουμε πως θα συμβεί και με την δική τους έκφραση. Τα παιδιά δηλαδή θα μάθουν να δίνουν έμφαση σε άλλα εκφραστικά μέσα και τελικά θα μπορούν να μεταφέρουν τα ίδια μηνύματα με τη μάσκα, όπως και χωρίς αυτήν. Εξάλλου, ας μην ξεχνάμε ότι για μεγάλο χρονικό διάστημα μέσα στην ημέρα τα παιδιά βρίσκονται με το στενό οικογενειακό περιβάλλον, όπου κανένας δεν φοράει μάσκα και επομένως, δεν υπάρχουν οι παραπάνω περιορισμοί.

Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά τους με τις παρακάτω ενέργειες:

  • Παιχνίδια παντομίμας:

Με αυτό το είδος παιχνιδιού, τα παιδιά καλούνται να επικεντρωθούν στα μη λεκτικά στοιχεία της επικοινωνίας, αναπληρώνοντας με αυτό τον τρόπο τις μειωμένες ευκαιρίες παρατήρησης των συνανθρώπων τους λόγω της κοινωνικής απόστασης και της χρήσης μάσκας. 

  • Επιτραπέζια παιχνίδια: 

Όλα τα επιτραπέζια παιχνίδια δίνουν την ευκαιρία στους παίκτες για έκφραση και διαχείριση συναισθημάτων, βελτίωση του αυτοελέγχου, συνεργασία και πρωτοβουλία, δεξιότητες δηλαδή οι οποίες δεν εξασκούνται στην καραντίνα στον ίδιο βαθμό με πριν. 

  • Συναντήσεις συζήτησης:

Πολύ βοηθητικό είναι επίσης, η οικογένεια να μαζεύεται κάθε μέρα για λίγο και να συζητά κάποια θέματα, ίσως με τη βοήθεια κάποιου οπτικού υλικού. Για παράδειγμα, θα μπορούσαν να δουν video από περασμένες διακοπές, να θυμόνται μαζί κοινά βιώματα, να γελάνε με γεγονότα που έχουν συμβεί κ.τ.λ. Με τον τρόπο αυτό, ειδικά τα παιδιά εξασκούνται σε δεξιότητες επικοινωνίας και ακρόασης, με έναν πολύ ευχάριστο και διασκεδαστικό τρόπο. 

Υπομονή και αισιοδοξία

Κλείνοντας, θα πρέπει να υπογραμμιστεί η ανάγκη να είμαστε όσο το δυνατό πιο υπομονετικοί και αισιόδοξοι, καθώς διανύουμε μία πρωτόγνωρη περίοδο κρίσης. Προσπαθήστε να είστε μέρος της λύσης και μην ξεχνάτε να προσπαθείτε καθημερινά και να στέλνετε έτσι εμπράκτως τα μηνύματα αισιοδοξίας και υπομονής σας, βοηθώντας έτσι και τα παιδιά σας με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

Καρόλα Φόλλε - Αλέπη

Κλιν. Ψυχολογος - Παιδοψυχολογος και Λογοθεραπεύτρια

Leave a Reply

Your email address will not be published.